Chemotherapie is een behandeling met medicijnen, cytostatica genaamd, die erop gericht is om het proces van celdeling stop te zetten. Alle delende cellen - dus ook normale cellen - worden hierdoor getroffen, maar met name kankercellen omdat daarvan relatief meer bezig zijn met deling. De gewone cellen herstellen zich na de chemokuur.
De cytostatica worden gedurende een aantal uren of dagen toegediend volgens een vastgesteld schema. Soms kan dit in dagbehandeling, soms moet u hiervoor worden opgenomen.
Na het toedienen van de medicijnen volgt er een rustperiode waarin geen cytostatica gegeven worden, zodat de normale cellen de kans krijgen zich te herstellen. Deze rustperiode duurt meestal een aantal weken. Een dergelijk schema van toediening van de medicijnen met daarna een rustperiode heet een cytostaticakuur. Deze wordt enige malen herhaald, waarna onderzocht wordt wat het effect is van de behandeling. En bepaald wordt of het zinvol is om ermee door te gaan.
Er bestaan vele soorten cytostatica die weer verschillende effecten op de tumor hebben. Vaak worden ze gecombineerd om het celdelingsproces vanuit diverse richtingen aan te pakken. Daarbij kan de dosis per middel op deze manier laag gehouden worden waardoor de bijwerkingen per middel ook beperkt blijven.
De cytostatica kunnen worden toegediend:
- via een infuus, dus direct in de bloedbaan
- in tabletvorm (zie meer in alinea 'ontwikkelingen')
- onderhuidse injecties
Chemotherapie wordt ingezet
- om te genezen
- als 'adjuvante' therapie; om mogelijke microscopische uitzaaiingen na operatie te verwijderen
- als 'neo-adjuvante' therapie: om de tumor vóór de operatie te verkleinen opdat deze gemakkelijker verwijderd kan worden
- als complete behandeling: bij een zeer beperkt aantal tumorsoorten volstaat chemotherapie om de kanker geheel te vernietigen
- als genezing niet meer mogelijk is (palliatieve therapie):
- om klachten zoals pijn te verminderen, bijvoorbeeld door de tumor verkleinen
- in een aantal gevallen: om de levensduur te verlengen
Indien de kanker in het lichaam is uitgezaaid is chemotherapie de enige behandeling waarvan vaststaat dat het de conditie en overleving in bescheiden mate kan verbeteren. Alleen bij tumoren die gevoelig zijn voor hormoonbehandeling, zoals borst- en prostaatkanker, kan met hormoontherapie vaak hetzelfde bereikt worden met minder bijwerkingen.
Cytostatica tasten behalve kankercellen ook gezonde cellen aan. Als gevolg hiervan kunnen onaangename bijwerkingen optreden. Hierbij kan een onderscheid gemaakt worden tussen:
- medisch gevaarlijke bijwerkingen:
- verminderde afweer door onderdrukking witte bloedlichaampjes, waardoor bacteriële infecties ontstaan
- beschadiging van het slijmvlies
- beschadiging van zenuwen waardoor gevoelsstoornissen optreden
- stoornissen in de bloedstolling
- hinderlijke bijwerkingen:
- vermoeidheid
- verminderde eetlust
- misselijkheid (overgeven)
- haaruitval
Of u last krijgt van bijwerkingen hangt af van de soorten en hoeveelheden cytostatica die u krijgt. Daarbij reageert ieder mens anders op cytostatica, ook al gaat het om hetzelfde middel. Voor sommige kuren die misselijkheid of een allergische reactie veroorzaken zijn er middelen beschikbaar die deze bijwerkingen tegengaan. Deze worden vaak toegediend voordat u aan de kuur begint.
De bijwerkingen verminderen meestal geleidelijk nadat de toediening van de cytostatica is beëindigd. Vermoeidheid kan na de behandeling echter nog lang aanhouden. En soms is zenuwbeschadiging onherstelbaar.
Van bepaalde soorten cytostatica kunt u onvruchtbaar raken. Soms is de onvruchtbaarheid tijdelijk, soms is het blijvend. Vraag aan uw arts of de medicijnen die u krijgt, onvruchtbaarheid kunnen veroorzaken. Als de kans daarop groot is, vraag dan of er mogelijkheden zijn om een eventuele latere kinderwens toch in vervulling te kunnen laten gaan, bijvoorbeeld door het invriezen van sperma.
In een vroege zwangerschap (minder dan vier maanden) kan de ongeboren vrucht beschadigd raken door cytostatica. Na deze periode is het dus wel veilig om zwanger een chemokuur te volgen. Informeer dus altijd uw arts als u (vermoedt dat u) zwanger bent, zodat de risico's voor de ongeboren vrucht afgewogen kunnen worden tegen de noodzaak van de chemotherapie.
Als de tumor in een arm of been zit kan de cytostatica soms lokaal worden toegediend. Dit heet regionale perfusie. De bloeddoorstroming van het ledemaat wordt dan afgesloten van de bloeddoorstroming van de rest van het lichaam. Zo is het mogelijk om een hogere dosering cytostatica te geven, omdat de rest van het lichaam niet getroffen wordt. Regionale perfusie vindt plaats onder narcose.
Stamceltransplantatie is een ondersteunende handeling bij chemotherapie, die toegepast wordt om een zeer hoge dosis cytostatica mogelijk te maken. Het is dus geen behandeling op zich.
Chemotherapie kan zowel lichamelijk als mentaal zeer belastend zijn. De arts en verpleegkundige zullen met u uitgebreid bespreken wat de chemotherapie inhoudt (wat de bijwerkingen zijn, op welke de alarmsignalen u moet letten) zodat u weet waar u aan begint. Ieder moet voor zich bekijken of de verwachte winst van de behandeling opweegt tegen de bijwerkingen.
Of de therapie nu adjuvant, curatief of palliatief is, u blijft onder controle om te beoordelen wat het effect is op de tumor of om na te gaan of de tumor weer terugkomt.
U wordt aangeraden om iemand mee te nemen die u kan begeleiden en met wie u de informatie thuis nog eens door kan nemen.
- Chemotherapie is de belangrijkste medicamenteuze behandelvorm van kanker. Hiernaast wordt intensief onderzoek gedaan naar middelen met een gerichter werkingsmechanisme en dus minder bijwerkingen.
- Chemotherapie wordt nu meestal toegediend als infuus. Het aantal cytostatica dat in tabletvorm beschikbaar is, is nog beperkt, maar er worden steeds meer orale middelen ontwikkeld - met name binnen het NKI-AVL.
Voordelen van orale toediening:
- het middel kan beter gedoseerd worden (bijvoorbeeld dagelijks slikken i.t.t. één infuus per twee weken)
- u hoeft er niet voor naar het NKI-AVL
Patiëntenfolder cytostatica
Chemotherapie van KWF Kankerbestrijding